مقدمه
در سال‌های اخیر، بسترهای دیجیتال داخلی نظیر ایتا، سروش، روبیکا، بله، آپارات، فیلیمو، نماوا، دیجی‌کالا، دیوار، ترب، نشان‌راه، اسنپ و تپسی به عنوان جایگزین‌های بومی نمونه‌های خارجی رشد کرده‌اند. این سکوها امروز نه فقط یک کسب‌وکار، بلکه زیست‌بوم اصلی ارتباطات، تجارت و فراغت میلیون‌ها ایرانی هستند. اما پرسش اساسی این است: آیا این سکوها صرفاً بنگاه‌های اقتصادی هستند یا مسئولیتی سنگین در قبال فرهنگ و ارزش‌های ملی و دینی نیز دارند؟
⚠️ هشدار؛ از منفعت‌طلبی تا نفوذ دشمن
تجربه میدانی نشان می‌دهد مدیریت صرفاً اقتصادی و درآمد‑محور این سکوها، آنها را به سمت تولید و انتشار محتوای پرکلیک، جنجالی و گاهی غیراخلاقی سوق داده است. در این فضا:
- ✓ محتوای قرآنی، معارفی و ارزشی بدون هزینه‌های گزاف تبلیغات، دیده نمی‌شود.
- ✓ گاه محتواهایی با اهداف سیاسی یا ضدفرهنگی به دلیل بازخورد بالای الگوریتمی، در صدر می‌نشینند.
- ✓ زمینه برای نفوذ نرم معاندان و ترویج سبک زندگی غیرایرانی-اسلامی از طریق الگوریتم‌ها و تبلیغات هدفمند فراهم می‌آید.
📌 تفاوت ذاتی «فرهنگ» با «کالا»؛ یک الزام قانونی
سکوهای مذکور نمی‌توانند با مقوله فرهنگی مثل سایر مقولات (مانند فروش یک فیلم تجاری، یک نرم‌افزار معمولی یا یک کالای فیزیکی) برخورد کنند. کار فرهنگی ماهیتی عمومی، تمدنی و زیربنایی دارد و نباید در گرو پرداخت هزینه فعالان فرهنگی قرار گیرد.
- اولویت فرهنگی باید بر منفعت اقتصادی در این بسترها غلبه داشته باشد.
- محتوای فرهنگی نباید به ابزاری برای درآمدزایی سکوها تبدیل شود.
🎯 پیشنهادات راهبردی
برای تبدیل تهدیدها به فرصت و حفظ ارزش‌ها در سکوهای ملی، راهکارهای زیر ضروری است:
۱. قرارگیری رایگان محتوای فرهنگی در صدر صفحات اصلی
محتوای قرآنی، دینی و ارزشی بدون نیاز به صرف هزینه از سوی تولیدکنندگان و فعالان فرهنگی، در بخش‌های ویژه و بالای سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها قرار گیرد.
۲. الزام سکوها به تخصیص بودجه مستقل برای امور فرهنگی
حداقل درصد مشخصی (مثلاً ۱۵ تا ۲۰ درصد) از درآمد تبلیغاتی یا بودجه سالانه این سکوها به تولید، ترویج و حمایت از محتوای فرهنگی مذهبی اختصاص یابد.
۳. تشکیل کارگروه تخصصی فرهنگی مستقل، بی‌طرف و بدون تعارض منافع
این کارگروه که از نخبگان فرهنگی، اساتید حوزه و دانشگاه، کارشناسان رسانه و نمایندگان نهادهای مردمی تشکیل می‌شود، وظایف زیر را بر عهده خواهد داشت:
- تأیید و حمایت از محتوای فرهنگی مذهبی (بدون وابستگی به یک سکو یا نهاد خاص)
- نظارت عادلانه بر فعالیت‌های فرهنگی سکوها
- طراحی الگوریتم‌های ارزش‌بنیان به جای کلیک‌بنیان
- ارزیابی مستقل از عملکرد سکوها در برابر ضوابط فرهنگی ملی
این کارگروه باید مستقل از مدیران سکوها و همچنین نهادهای دولتی متعارض‌المنافع باشد و تصمیمات آن برای همه سکوهای ملی الزام‌آور گردد.
۴. ممنوعیت دریافت هزینه از کاربر و تولیدکننده برای محتوای فرهنگی دینی
بخش‌های مرتبط با قرآن، عترت، نماز، اخلاق و ارزش‌های انقلابی باید به عنوان «خدمت عمومی رایگان» در تمام سکوها فعال باشند.
جمع‌بندی
سکوهای ملی سرمایه‌های ارتباطی و اقتصادی کشورند، اما اگر نتوانند خود را در برابر آسیب‌های فرهنگی مصون کنند، از تهدید به فرصت تبدیل نخواهند شد. مدیریت کنونی برخی از این بسترها شباهت زیادی به یک کودتای تدریجی فرهنگی دارد. آنچه امروز ضرورت دارد، تصویب قوانین الزام‌آور برای اولویت دادن به فرهنگ بر سود، و تشکیل کارگروهی مستقل، عادلانه و غیرمنتفع است. در غیر این صورت، حتی بهترین ابزارهای ملی نیز به تهدیدی برای هویت دینی و ملی ما تبدیل خواهند شد.