زندگی با آیه‌ها یا اصلاح ساختارها؟
مدتی است طرح‌هایی با عنوان «زندگی با آیه‌ها» در حال اجراست. اصل این دغدغه، یعنی بازگرداندن قرآن به متن زندگی مردم، ارزشمند و قابل دفاع است. اما یک پرسش اساسی وجود دارد که بدون پاسخ به آن، این قبیل برنامه‌ها در معرض بی‌اثر شدن قرار می‌گیرند.
پرسش اصلی: زندگی قرآنی بدون اصلاح ساختارهای اقتصادی ممکن است؟
آیا می‌توان از زندگی قرآنی سخن گفت، در حالی که ساختارهای اقتصادی ما با صریح‌ترین آموزه‌های قرآن فاصله دارند؟
هشدار شدید قرآن درباره ربا
قرآن کریم درباره ربا تعبیری به‌کار می‌برد که از شدیدترین لحن‌های هشدار در کل آیات احکام است:
«الذین یأکلون الربا لا یقومون إلا کما یقوم الذی یتخبطه الشیطان من المس…»
و در ادامه، یکی از انحراف‌های فکری را چنین نقل می‌کند:
«ذلک بأنهم قالوا إنما البیع مثل الربا…»
نظام پولی مبتنی بر خلق اعتبار بدون پشتوانه
اگر بپذیریم که نظام پولی و بانکیِ مبتنی بر خلق اعتبار بدون پشتوانه واقعی، تورم ساختاری ایجاد می‌کند و عملاً موجب انتقال پنهان ثروت از عموم مردم به مراکز قدرت مالی می‌شود، باید صادقانه بپرسیم:
این سازوکار تا چه اندازه با روح عدالت اقتصادی قرآن سازگار است؟
مسئله فقط بهره بانکی نیست؛ مسئله عبارت است از:
- خلق پول از هیچ
- کاهش مستمر قدرت خرید مردم
- وابستگی ساختار پولی به نظام ارزی جهانی
نتیجه این فرآیند، نوعی مالیات پنهان و دائمی بر دارایی‌های مردم است؛ بی‌آنکه بسیاری حتی متوجه آن باشند.
قاعده نفی سبیل و استقلال اقتصادی
از سوی دیگر، قاعده نفی سبیل ما را به نفی هرگونه سلطه ساختاری بیگانگان بر اقتصاد مسلمین دعوت می‌کند. وابستگی ارزی و پیوند خوردن ارزش پول ملی به سازوکارهای بیرونی، دقیقاً نقطه‌ای است که باید مورد بازنگری جدی قرار گیرد.
آیا برنامه‌های فرهنگی بدون اصلاح زیرساخت‌ها کافی است؟
آیا تمرکز بر برنامه‌های فرهنگی، بدون اصلاح زیرساخت‌های پولی و اقتصادی، می‌تواند جامعه‌ای قرآنی بسازد؟
اگر ظرفی سوراخ باشد، ریختن آب در آن نتیجه‌ای نخواهد داشت.
اگر ساختار اقتصادی به‌طور مستمر موجب بی‌ثباتی، تورم و تضعیف معیشت مردم شود، هرچقدر هم شعارهای دینی بر سر در ادارات نوشته شود، اعتماد عمومی آسیب می‌بیند و دین در ذهن بخشی از جامعه به‌عنوان پوشش وضع موجود تلقی می‌شود.
تمثیل ساده اما عمیق
تمثیل ساده است: اگر کسی در عمل به حقوق دیگران پایبند نباشد، موعظه اخلاقی او شنیده نمی‌شود. اصلاح باید از ساختار آغاز شود.
این سخن به معنای نفی کار فرهنگی نیست؛ بلکه تأکید بر اولویت‌بندی است.
زندگی با آیه‌ها نیازمند صداقت در حکمرانی اقتصادی
زندگی با آیه‌ها، پیش از آنکه یک پروژه تبلیغی باشد، نیازمند صداقت در حکمرانی اقتصادی است:
- شفافیت در نظام پولی
- مهار خلق بی‌ضابطه اعتبار
- کاهش وابستگی ارزی
- حرکت به‌سوی سازوکارهایی که ارزش پول را به دارایی واقعی و عادلانه گره بزند
مطالبه‌گری قرآنی، قبل از آنکه از مردم سبک زندگی بخواهد، باید از مسئولان اصلاح ساختار بخواهد.
نتیجه‌گیری: اول سوراخ ظرف را ترمیم کنیم
اول باید «سوراخ ظرف» را ترمیم کرد؛
وگرنه هرچه آب بریزیم، جز اتلاف سرمایه و فرسایش اعتماد عمومی، حاصل دیگری نخواهد داشت.